प्रेम साय्मि


बहुभाषी व बहुजाति दुगु नेपाः देशय् मानन्धर जाति नेपाःया आदिवासी नेवाः खः । देय्या धार्मिक, सांस्कृतिक थी थी द्यःया जात्रा नखःचखः, पर्व हना वयाच्वंपिं मानन्धर (साय्मि) समूदाय, नेपाःया ऐतिहासिक परम्परां निसें मदिक्क न्ह्यानावइच्वंपिं नेपाः राष्ट्रया छगू ग्यसुलाःगु व तःजिगु जाति खः । सभ्य, शिक्षित व सुसंस्कृत मानन्धर समूदाय् नेपाःया हे सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, सामाजिक, धार्मिक परम्परागत रितिथिति व राजनीतिक रुपं महत्वं जाःगु इतिहास कुबिया वइच्वंपिं जाति खः । नेपाः गालय् मानन्धरत गबलय् निसें गनं वल वा वसोबास जुल ? धइगु पाय्छिगु तिथिमिति मदुसां नेपाः स्वनिगः (काठमाडौं उपत्यका) या पलिस्था गब्लेंनिसें जुल उलि हे, अब्लेनिसें हे मानन्धरत नं दुगु अनुमान यानातःगु दु । थ्व जातियागु सामाजिक रितिथिति, धार्मिक ज्याख“, सांस्कृतिक गतिविधि, आर्थिक (लजगाः) सम्बन्धी ज्याख“ नं द्वलंद्वः न्ह्यःनिसें आःतक नं मदिक्क न्ह्यानावयाच्वंगु दनि ।


मानन्धर प्राचीन ऐतिहासिक कालंनिसें थःगु बिस्कं अस्तित्व, सार्वभौमिकता व थःगु हे मौलिक ऐतिहासिक पृष्ठभूमिइ थौंतक नं थःगु हे अस्तित्व दुगु नेपाःया नेपाःमितयेगु छगू महत्वपूर्ण पुचःया रुपय् म्वाना वयाच्वंगु नेपाःया छगू प्रमुख जाति खः । नेपाःमितयेगु छगू महत्वपूर्ण समुदाय नेवाःतयेगु दुग्यःगु कचाया रुपय् दइच्वंगु मानन्धर समुदायया थःगु हे बिस्कं जीवित संस्कृति ज्वनाः म्वानाच्वंगु दु धइगु ख“ नं थुमिगु नखःचखः रहनसहन व थःगुहे रितिस्थिति ज्वनाः जीवन हनावयाच्वंगुलिं यच्चुक सिइदु । दकलय् न्हापांगु ‘मान्धुर’ (मानन्धर) ख“ग्वः उल्लेख जूगु ने.संं ३५७ यागु चांगु नारायणया अभिलेखय् वःगु दु ।

ने.सं. ४८५ यागु ताडपत्रय् ‘मान्धुर’ धकाः न्ह्यथनातःगु दसि लूगु झीगु न्ह्यःने दु । उगु ताडपत्रय् भोतया जुजु जयार्जुृन देव सीगु ख“ न्ह्यथनातःगु दु । थथे हे ने.सं. ७२० या ताडपत्रय् ‘सालमि’ धइगु ख“ग्वःनं न्ह्यथंगु दु । अथे हे ने.सं. ४९६ या ताडपत्रय् जगत मान्धुर व ने.सं. ६२२ या ताडपत्रय् मोहनसिंह मानन्धर धकाः नं न्ह्यथनातःगु दु ।१
अनंलिपा मानन्धर समुदाय वा थरया रुपय् सन् १८७७ पाखे पिदंगु अंग्रेज डेनियल राईटं च्वःगु (मुंगु) ज्ष्कतयचथ या ल्भउब िसफुतिइ ःबलमजगचब धकाः न्ह्यथनातःगु खनेदु । उकिं थुपिं भाजु जीतबहादुर मानन्धरया धापू कथं न्हापां मान्धुर, अनंलि मान्धर, मानधर, मानध्र, मानोधर, मानाधर, व आः वयाः मानन्धर जूगु व अनं लिपा तिनि गुबलय् चिकं पिकायेगु साःया ज्या लजगाः कथं ज्वसेंलि तिनि, लिपा सालमि साल्मि, सःमि, सारमि, साःमि व आःवयाः साय्मि धायेगु यानाःहःगु खः धयादी । मानन्धरतय्गु समाजया सुधार व विकास यायेगु झ्वलय् थनिं ४०० द“ न्ह्यः हे मानन्धरतय्सं सामाजिक सुधारया ज्या यायेधुंकूगु च्वयातःगु दसि भों लुया वःगु दु ।

देय्यात म्हसीकेत देय्या मौलिक संस्कृतिं महत्वपूर्ण भूमिका म्हितावइच्वंगु दु । थ्वया झ्वलय् नेवाःतयेगु संस्कृतिं देय्यात म्हसीका बियावइच्वंगु दु धायेमाः । उकिइ मानन्धरतयेगु तःधंगु ल्हाः दु । देय्यागु सांस्कृतिक ज्याभ्mवः न्ह्याकेत राज्यस्तरं हे मानन्धरतय्त नाइके (नायो) पद बियाः सांस्कृतिक ज्याःभाला बियातःगु दु । उकियात झीसं न्हय्सः साय्मिया नायो धायेगु यानाच्वनागु दु । न्हय्सः नायोया नेतृत्वय् ये“याःबलय् यःसिं थनेगु, क्वःथलेगु, होलीबलय् चीर स्वायेगु, अथे हे ये“याःबलय् बौमत यंकेगु कुमारी खः चियेगु, कुमारीया खः च्वय् इलां प्यनेगु, गद्दी वैठक न्ह्यःने तःधंगु ग्वदाः ग्वयाः तगिंमत च्याकेगु ज्या याना वइच्वंगु दु । मानन्धरतसें हे ख्वपय् व थिमिइ यांमत यंकेगु, बिस्काःबलय् खः व खिपः दयेकेगु, अथे हे यानाः ये“य् पाहांच¥हेबलय् भद्रकाली व कंकेश्वरी अजिमाया खः जात्रा, मोहनीबलय् गणेद्यःया खः जात्राय् नं मानन्धरतयेगु तःधंगु भूमिका दु । अथे हे भोतया चण्डेश्वरीया जात्राय् नं मानन्धरतय्सं हे खः जात्रा न्यायेका वइच्वंगु दु । किपूया दलू जात्रा नं मानन्धरतय्सं न्यायेकीगु खः थिमिइ यांमत यंकेगु, हाडिगां (विशालनगर) या (ब्रम्हा, विष्णु, महेश्वरया) अःखः खः जात्रा (कहिं नभएको जात्रा) न्ह्याकेगु, भद्रकाली व कंकेश्वरी अजिमाया खः जात्रा, मोहनीया गणेद्यः जात्रा नं मानन्धरतयेगु तःजिगु भूमिका दु । थ्वया नापं फलचा साय्मितय्सं परम्परांनिसें ये“या मरु सतः (काष्ठमण्डप) देगःया गजुलिइ स्वंगः ध्यबा कयाः (बोरा बोरां जाकि बजि ज्याला मकासें उगु इलय् अन्न स्वयाः ध्यबा तःधं तायेकाः) ह्याउ“गु ध्वा“य् तिइगु ज्याभाला कयावयाच्वंगु खः ।

अथे हे मानन्धरतय्सं नेपाःया ऐतिहासिक परम्परागत सांस्कृतिक थी थी बाजंयात नं उलि हे माःकथं माःगु संरक्षण बियाः बाजं थाना वइच्वंगु दु । मानन्धरतय्सं थी थी नखःचखः जात्रा, पर्व व पुजाय् थायेगु याना वइच्वंगु बाजनय् खिं, क्वंचाखिं, नाय्खिं, दमोखिं, (पस्ताः) ति, चतकी, धोलक, नगरा, धाःबाजं, भुस्याः, पछिमा, धिमय्, ताः, अथे हे पुइगुलिइ काहाः, प्वंगा, बय्, बांसुरी, न्यकू खः, थज्याःगु बाजंया संरक्षण यायेगु झ्वलय् केन्द्रीय मानन्धर संघया ग्वसालय् दंय्दसं थी थी राग म्ये व बाजंया भाजुवीर सिरपाः धेंधेंबल्लाः कासा यानावइच्वंगु दु । अथे हे मचा कलाकारतय्गु प्रतिभा ब्वलंकेगु झ्वलय् काकाभाई सांस्कृतिक धेंधेंबल्लाः कासाया नं ग्वसाः ग्वया वइच्वंगु दु । कासाया ख्यलय् नं थी थी कासाया ग्वसाः ग्वयाः सिरपा बियावइच्वंगु दु ।

मानन्धरतयेगु थी थी सांस्कृतिक, धार्मिक रितिस्थितिया ज्याखं अप्वः यानाः ज्यापु जातिलिसे हे तसकं क्वातुगु स्वापू दुगु व आपालं ज्वःलाःगु खनेदु गथेकि थुपिं निगुलिं जातिया त्वालय् दाफा थायेगु, दाफा म्ये हालेगु, कोंचाखिं थायेगु, बय् प्वीगु, पंय्ताः (काहाः) प्वीगु, ओलाः तःवनेगु, गथेकि मिजंमस्तय्त ब्रतबन्ध यायेथें पचलिई, स्वयम्भुइ व मेमेगु पीठय् द्यःयाथाय् अपसं तयेयंकेगु (चातयेगु) चलन दु । थुपिं थी थी ज्याखंया चलन मानन्धर व ज्यापु जातिया बाहेक मेमेगु छुं नं जाति याके मदु । (तर थौंकन्हय् साय्मितये ओलाः तयेगु चलन मंत ।)

२. थाय्बाय् व जनसंख्याः

मानन्धरतयेगु पाय्छिगु मनू ल्याः गुलि दु व थाय्बाय् थन थन थुलि थुलि दु धकाः क्वःछिनाः त्याजीक धायेमफुसां मुख्य यानाः स्वनिगःया यें, ख्वप, भोत, थिमि, यल किपूयात मानन्धरतय्गु मू मू थाय्बाय् कथं कायेफु । लिपा बायावंगु निगू त्वाः धालासिक्व व मरुध्वाखा नापं यानाः ११ गू त्वाःया मानन्धरतयेगु ल्याः व विवरणयात कयाः केन्द्रीय मानन्धर संघया श्रोत कथं येंय् साः न्ह्याका वइच्वंगु झिंछगू त्वाःया सीगुथि व सनांगुथि त्वाःयात हे मू आधार कइतःगु दु । गथेकि :-
१. दक्षसाल
२. फल्चासाल
३. लाय्कूसाल
४. न्हूसाल
५. वंतुत्वाः,
६. पुखूद्यां (पाको)
७. तंलाछि
८. चसान
९. थंहिति
१०. धालासिक्व
११. मरुध्वाखा खः ।

थुपिं झिंछगू त्वालय् येंया मानन्धरतय् बहुसंख्या (ःबवयचष्तथ) दुगु त्वाः खः । थुगु झिंछगू त्वाःया नापं मेपिंनं यानाः येय् जक झिद्वलं मल्याक मानन्धर दुगु अनुमान यानातःगु दु । थुकियात जक मानेयायेगु खःसा ला मानन्धर प्रति तःधंगु अन्याय जुइ । छाय्धाःसा थौंकन्हय् येय् स्वनिगलय् जक थुगु झिंछगू त्वाःया पाखें बाया वनाच्वंपिं व मेमेपिं यानाः थी थी नामं नांजायाच्वंगु त्वाः गुथि, खलः पुचः जक पीन्हय्गुलिं मयाक संघ संगठन पलिस्था जुयाच्वंगु दु । नेपाः अधिराज्यय् दकलय् लिपांगु बि.सं. २०५८ (सन् २००१) सालय् काःगु मिल्याः (जनसंख्या) या तथ्यांक कथं नेपाः देय्या मुक्कं मिल्याः २,४७,९७,०५९ (निगू करोड, पीन्हय्गू लाख, गुइन्हय्द्वः व न्ययेगुम्ह) दु धकाः जनसंख्या प्रतिवेदनय् न्ह्यथनातःगु दु । उकी मध्ये थी थी नेवाः जातिया जक जनसंख्या तथ्यांक कथं मुक्कं नेवाःत ५.४ प्रतिशत अर्थात १३,३९,००० (झिंस्वंगू लाख व स्वीगुद्वः) नेवाःत दु धकाः प्रतिबेदनय् दुथ्याकातःगु दु । थुकियाहे झ्वलय् मानन्धरतय्गु मिल्याः (जनसंख्या) थुलि हे धकाः त्याजिक धायेमफुसां उगु नेवाःतय्गु तथ्यांक मध्ये मानन्धरतय्गु जक ल्याः करीब म्हो नं ५ ५ अर्थात ६६,९४६ निसें १० ५ अर्थात १३३८९२ म्ह मिल्याः दयेफइगु अनुमान यानातःगु दु । तर थुकिइ मानन्धरतय्गु स्पष्ट नक्सां मनू ल्याःया तथ्यांक कयातःगु मदुनि । थ्व च्वय् न्ह्यथनागु झिंछगू साः दुगु त्वाः बाहेक न्हय्न्यागुलिं जिल्लाय् हे मानन्धरतय्गु बस्ति दुगु खःसां ख्वातुक मानन्धरतय्गु बस्ति दुगु मेमेगु स्वनिगःया व स्वनिगलं पिनेया खलः पुचः, त्वाः गुथि थुकथं दु ।

१. थहिति २. धालासिक्वः ३. फल्चासाः,
४. चस्वा“द्व, ५. न्हूसाः, ६. मरुध्वाखा,
७. व“टु,, ८. त“लाछि ९. लाय्कु साः,
१० दैसाः, ११ पुखुद्यां, १२ नवदुर्गा ख्वप,
१३ साक्वला शिवरात्री ख्वप, १४. तेखाच्व ख्वप, १५ तपालाछि ख्वप,
१६. गोलमधि ख्वप, १७ मच्छेगां, १८ खम्पु (श्रीखण्डपुर) सीगुथि,
१९. टुकुचा गुथि, २० भिन्द्यः गुथि, २१ मैतीदेवी च¥हेगुथिग,
२२. फय्खा, २३. तःखाछे“ खलः, २४. न्यागः मणि फेदी,
२५. प्रसौनी गुथि वीरगंज, २६ किपू, २७. संल्हू गुथि यल,
२८. चाबही गुथि, २९ फम्पि (फर्पिड्ड), ३०. पन्ति (पनौती),
३१, सक्व, ३२ दा“छि (सक्व), ३३ जनकपुर,
३४ सांगा, ३५. वीरगंज बिर्ता, ३६ सालडा“डा स्याङजा,
३७. खनियापानी रामेछाप, ३८ दधिकोट, ३९ पोखरा,
४० पकरबास रामेछाप, ४१. नारायणघाट, ४२. धरान,
४३ टोखा, ४४ हेटौंडा, ४५ पाल्पा, बुटलव
४६ भ्व“त (बनेपा), ४७ बिराटनगर ४८ नवलपरासी
४९ रत्ननगर चितवन, ५० क्याक्मि, स्याङ्जा ५१ त्रिशुली
५२ लाहान ५३ चन्द्रागिरी ५४ थिमि
५५ धमाथू (धर्मस्थली), ५६ नेपालगञ्ज ५७ सातदोबाट, यल
५८ रुपाकोट, रामेछाप ५९ दगुर्ने पानी ६० चिलं (चित्लाङ) य् नं साय्मितयेगु बस्ति दुगु खनेदु ।

थुकिया हे झ्वलय् ये“य् जक परापूर्वकालय् हे न्हय्सः साय्मि परिवार (छे“खा) दुगु व न्हय्सः नां आःतकं दनि । अथे हे भो“तय् नं अनच्वंपिं मानन्धरतय्त स्वसः साय्मि परिवार (छे“खा) धायेगु चलन दु । थुकथं थी थी थासय्या मानन्धरतयेगु ल्याः मेमेगु जातिया मि ल्याः अप्वःया वःथें थुपिं नं अवश्य नं अप्वया वःगु दयेफु । सःसिउपिनिगु धापू कथं नेपाः अधिराज्यय् फुकं हे धइथें जिल्लाय् मानन्धरत न्यनाच्वंगु दु तर छगू जिल्लाय् थुलि हे ल्याः दु धकाः धायेछिंक पाय्छिगु तथ्यांक कयातःगु धाःसा मदु । न्हय्न्यागू जिल्ला मध्ये मानन्धरतय्गु ख्वातुक बस्ति दुगु धकाः धइतःगु नीप्यंगू जिल्ला थुकथं दु –

१. ये“ – ये“ शहर २) यल – यल शहर ३) ख्वप – ख्वप सहर ४) नुवाकोट – त्रिशुली ५) धादिड्ड (धुनिबेसी, जीवनपुर, भीमढु“ड्डा) – धादिड्डबेसी ६) झापा – दकम, भद्रपुर ७) मोरड्ड – विराटनगर ८) सुनसरी – धरान ९) धनुषा – जनकपुर १०) महोत्तरी – जलेश्वर ११) रौतहट – गौर १२) बारा – कलैया, पर्सौनी १३) पर्सा – वीरगंज १४) मकवानपुरे – चिलं, हेटौंडा १५) चितवन – नारायणगढ १६) काभ्रे – भो“त, पन्ति १७) कास्की – पोखरा १८) रुपन्देही – बुटवल, भैरहवा १९) पाल्पा – पाल्पा २०) बांके – नेपालगंज २१) सुर्खेत – सुर्खेत २२) रामेछाप – रामेछाप २३) स्याङ्जा – स्याङ्जा २४) सर्लाही

न्हापा राणाकालय् छुं मानन्धरत थःगु कुल छे“ त्वःताः शहरया पिने च्वंवनेत बाध्य जुल । थुकिया कारण कृषि व साधारण वनेज्या त्वःताः मेगु लजगाः मदुगु तर परिवारय् सन्तान अप्वया वःलिसे शहरय् म्वाये थाकुया वःगुलिं मयेक मयेक नं आप्रवासी प्रवृत्ति (ःष्नचबतष्यल त्चभलम) कथं चिचीधंगु बनेज्या यायेत शहर त्वःतेत बाध्य जुल । अब्ले मुख्य शहरं पिने गथेकि बागबजार, डिल्लीबजार, डल्लू, फय्खा, भिमढुंगा, कालिमाटी, बलम्बू, थक्वाः (थानकोट), पानीघाट, कलंकी, पकनाजोल, ल्हुति, फेदी, यल सातदवात, लेले, अथेहे किपू, नाला, धुलिखेल, मच्छेगां, फम्पि, दांछिइ खंपुं उखे चोखा चौकोट धैथासय् नं न्यनावनाः अन नं मानन्धरतयेगु बस्ति तसकं ख्वातु धइगु न्ह्यइपुगु ख“ न्यनेदु ।

अथे हे थी थी जिल्लाय् विशेष यानाः तराईया जिल्लाय् नं मानन्धरतयेगु बस्ति दुगुया मू हुनि व्यापारया ज्याख“य् व राणाकालीन इलय् मानन्धरतय्के (सुब्बा धर्म नारायण, तइविल्दार मानबहादुर व सुब्बा तीर्थ राज मानन्धर) मौजा दुगुलिं नं अन च्वंवंगु धइगु अनुमान यायेफु ।
बसाइ सरे झ्वलय् मानन्धरत स्वनिगलं पिने नेपाःया थी थी थासय् न्यना वनाच्वंगु दु । अथे नं अमिसं थःगु संस्कृति व सामाजिक रीतिथितियात संरक्षण यानाः म्वाकातःगु दु ।
स्वनिगलं पिनेया मानन्धर ः–

स्याङ्जाय् ः
स्वनिगलं बनेज्याया झ्वलय् स्याङ्जा जिल्लाय् च्वंपिं नेवाःतय्गु छगू बजार त्वःताः गां लागाय् मानन्धर नेवाःत हे दु । थःगु जातीय म्हसीका बिइत असक्षम जूपिं थनया मानन्धरतय्गु ल्याःचाःया हैसियतं थनया फुक नेवाःतय् मध्ये ख्वीगू प्रतिशतं मल्याक मानन्धरत हे दु । सदरमुकामं पिने न्यागू खुगू गा.वि.स.य् न्यनाच्वंपिं मानन्धरतयेगु मू वस्ती छगू थाय् किचनास गा.वि.सया साल्डा“डाया क्याक्मी, चित्रे भन्ज्याड्डया गिरेकोट, क्याक्मी गा.वि.स.या क्याक्मी, सा“खर गा.वि.स., गैरा खोला, खानी खोला हे प्रमुख खः । बसाइ सराइया झ्वलय् थुगु लागां नवलपरासी जिल्लाया बसन्तपुर कोलिया आदि गामय् स्वीगूति छे“जःत मंकाः कथं च्वंच्वंगु दु । शैक्षिक लागाय् नं मेमेपिं स्वयाः थनया साल्डा“डा व क्याक्मीया मानन्धरत न्ह्यःने लानँच्वंगु दु ।१

रामेछापय् ः

रामेछापया खनियापानी गा.वि.सया छगू विकट व लिउनेलाःगु गा.वि.स.य् ६० प्रतिशत मानन्धरत च्वंच्वंगु दु । यक्व न्हापा भो“त ख्वपं बसाई सरेजुयाः अन च्वंवःगु धइगु धापू दु । थुगु गा.वि.सया वन्ताय् खाडदेवी खुसि, योता– यन्ताय् सुनपति डा“डा व यिताय् सुनकोसी दु । थन मानन्धरतयेगु वसोवास रुपाकोट, लिड्डेडा“डा, च्यान्द्रा नेवार टोल, मन्दरघोङ लहरेमाने, लोफ्रा, सुर्केय् दुगु खनेदु । थन यक्व मानन्धरत दुसां मेमेगु जाति (ब्रह्मू, क्षेत्री, तामाङ, मगर) तयेगु शोषण व अन्याय अत्याचारय् लानाच्वंगु दु, सोझापिं मानन्धरतय्त शोषक जातितयेगु हली जुइमाःगु मखुसा गामय् च्वने मदइगु, मानन्धरतयसें आपालं दुखस्यूसां शोषकतयेगु शोषणय् लानाच्वंगुलिं यानाः हे थौंकन्हय् अनया मानन्धरतयेगु आर्थिक अवस्था बांमलाःगु अनया ज्याथःजिथि पिनिगु धापू दु ।२
थौंकन्हय् थन २०५१ सालय् पलिस्था जूगु श्री मानन्धर सेवा समाज नांगु संस्था मानन्धरतयेगु सेवा सुधारया ज्या यानाच्वंगु दु । थ्व संस्थां शोषकया विरोध यायेत शिक्षामुलक ज्याझ्वः न्ह्याका वइच्वंगु दु ।

सर्लाहीइ ः

सर्लाहीया सहितपुरय् मानन्धरतय् नीखा, नीन्याखा छे“जः दु । अमिसं थःथःगु मानन्धर थर हिइकाः श्रेष्ठ धकाः नागरिकता व मेमेगु दसिपौ काये धुंकूगु दु, तर कुलदेवता पुज्यायेत धाःसा देपुजां अपिं मानन्धर समाजय् वइ । अनया वडा अध्यक्ष नं मानन्धर खः तर अन वया नां रामहरि श्रेष्ठ धकाः म्हसिउ ।

मकवानपुरय् ः

मकवानपुरया फापरकारी सानो ग“गटे धइगु गामय् न्यय्खा ख्वीखा छे“जः मानन्धरतयेगु वस्ती दु । रामेछाप खनियापानी चारय् बूम्ह चयेन्याद“ दुम्ह ज्याथः छम्ह मानन्धरं तक नं छे“ त्वःताः मकवानपुरय् वनेमाःगु बाध्यता जुल ।

सिन्धुलिइ ः

सिन्धुलीया तिनपाटन धइगु थासय् निजगढय् नं मानन्धरतयेगु वस्ती दु । थन नं नां हिलाः छे“ त्वःताः वना च्वंच्वंगु दु । थुकिया हे झ्वलय् रामेछापया पकरवास गा.वि.स उपाध्यक्ष नं मानन्धर हे खः । तर वय्कलं निर्वाचनय् जनताय् वनेत थःगु थर मानन्धर हिइकाः भक्तबहादुर श्रेष्ठ नां तयाः जनप्रिय जुयादिल । थथे छाय् यानागु धकाः न्यंसा मकवानपुर सर्लाही व सिन्धुलीया मानन्धरतसें साल्मी धकाः गिजे याइगुलिं खः धयादी ।३

भो“तय्

भो“तय् मानन्धरतयेगु ४५० खा छे“ दुसा उमिगु मिल्याः ४००० दु । मानन्धरतयेगु ख्वातुक वस्ती दुगु थी थी त्वाः मध्ये क्वबाहा, इना बहाः, असेफः तीनधारांनिसें बहीलतक नं साय्मितयेगु वस्ती न्यना वनाच्वंगु दु ।

 
 
२. थाय्बाय् व जनसंख्याः

मानन्धरतयेगु पाय्छिगु मनू ल्याः गुलि दु व थाय्बाय् थन थन थुलि थुलि दु धकाः क्वःछिनाः त्याजीक धायेमफुसां मुख्य यानाः स्वनिगःया यें, ख्वप, भोत, थिमि, यल किपूयात मानन्धरतय्गु मू मू थाय्बाय् कथं कायेफु । लिपा बायावंगु निगू त्वाः धालासिक्व व मरुध्वाखा नापं यानाः ११ गू त्वाःया मानन्धरतयेगु ल्याः व विवरणयात कयाः केन्द्रीय मानन्धर संघया श्रोत कथं येंय् साः न्ह्याका वइच्वंगु झिंछगू त्वाःया सीगुथि व सनांगुथि त्वाःयात हे मू आधार कइतःगु दु । गथेकि :-
१. दक्षसाल
२. फल्चासाल
३. लाय्कूसाल
४. न्हूसाल
५. वंतुत्वाः,
६. पुखूद्यां (पाको)
७. तंलाछि
८. चसान
९. थंहिति
१०. धालासिक्व
११. मरुध्वाखा खः ।

थुपिं झिंछगू त्वालय् येंया मानन्धरतय् बहुसंख्या (ःबवयचष्तथ) दुगु त्वाः खः । थुगु झिंछगू त्वाःया नापं मेपिंनं यानाः येय् जक झिद्वलं मल्याक मानन्धर दुगु अनुमान यानातःगु दु । थुकियात जक मानेयायेगु खःसा ला मानन्धर प्रति तःधंगु अन्याय जुइ । छाय्धाःसा थौंकन्हय् येय् स्वनिगलय् जक थुगु झिंछगू त्वाःया पाखें बाया वनाच्वंपिं व मेमेपिं यानाः थी थी नामं नांजायाच्वंगु त्वाः गुथि, खलः पुचः जक पीन्हय्गुलिं मयाक संघ संगठन पलिस्था जुयाच्वंगु दु । नेपाः अधिराज्यय् दकलय् लिपांगु बि.सं. २०५८ (सन् २००१) सालय् काःगु मिल्याः (जनसंख्या) या तथ्यांक कथं नेपाः देय्या मुक्कं मिल्याः २,४७,९७,०५९ (निगू करोड, पीन्हय्गू लाख, गुइन्हय्द्वः व न्ययेगुम्ह) दु धकाः जनसंख्या प्रतिवेदनय् न्ह्यथनातःगु दु । उकी मध्ये थी थी नेवाः जातिया जक जनसंख्या तथ्यांक कथं मुक्कं नेवाःत ५.४ प्रतिशत अर्थात १३,३९,००० (झिंस्वंगू लाख व स्वीगुद्वः) नेवाःत दु धकाः प्रतिबेदनय् दुथ्याकातःगु दु । थुकियाहे झ्वलय् मानन्धरतय्गु मिल्याः (जनसंख्या) थुलि हे धकाः त्याजिक धायेमफुसां उगु नेवाःतय्गु तथ्यांक मध्ये मानन्धरतय्गु जक ल्याः करीब म्हो नं ५ ५ अर्थात ६६,९४६ निसें १० ५ अर्थात १३३८९२ म्ह मिल्याः दयेफइगु अनुमान यानातःगु दु । तर थुकिइ मानन्धरतय्गु स्पष्ट नक्सां मनू ल्याःया तथ्यांक कयातःगु मदुनि । थ्व च्वय् न्ह्यथनागु झिंछगू साः दुगु त्वाः बाहेक न्हय्न्यागुलिं जिल्लाय् हे मानन्धरतय्गु बस्ति दुगु खःसां ख्वातुक मानन्धरतय्गु बस्ति दुगु मेमेगु स्वनिगःया व स्वनिगलं पिनेया खलः पुचः, त्वाः गुथि थुकथं दु ।

१. थहिति २. धालासिक्वः ३. फल्चासाः,
४. चस्वा“द्व, ५. न्हूसाः, ६. मरुध्वाखा,
७. व“टु,, ८. त“लाछि ९. लाय्कु साः,
१० दैसाः, ११ पुखुद्यां, १२ नवदुर्गा ख्वप,
१३ साक्वला शिवरात्री ख्वप, १४. तेखाच्व ख्वप, १५ तपालाछि ख्वप,
१६. गोलमधि ख्वप, १७ मच्छेगां, १८ खम्पु (श्रीखण्डपुर) सीगुथि,
१९. टुकुचा गुथि, २० भिन्द्यः गुथि, २१ मैतीदेवी च¥हेगुथिग,
२२. फय्खा, २३. तःखाछे“ खलः, २४. न्यागः मणि फेदी,
२५. प्रसौनी गुथि वीरगंज, २६ किपू, २७. संल्हू गुथि यल,
२८. चाबही गुथि, २९ फम्पि (फर्पिड्ड), ३०. पन्ति (पनौती),
३१, सक्व, ३२ दा“छि (सक्व), ३३ जनकपुर,
३४ सांगा, ३५. वीरगंज बिर्ता, ३६ सालडा“डा स्याङजा,
३७. खनियापानी रामेछाप, ३८ दधिकोट, ३९ पोखरा,
४० पकरबास रामेछाप, ४१. नारायणघाट, ४२. धरान,
४३ टोखा, ४४ हेटौंडा, ४५ पाल्पा, बुटलव
४६ भ्व“त (बनेपा), ४७ बिराटनगर ४८ नवलपरासी
४९ रत्ननगर चितवन, ५० क्याक्मि, स्याङ्जा ५१ त्रिशुली
५२ लाहान ५३ चन्द्रागिरी ५४ थिमि
५५ धमाथू (धर्मस्थली), ५६ नेपालगञ्ज ५७ सातदोबाट, यल
५८ रुपाकोट, रामेछाप ५९ दगुर्ने पानी ६० चिलं (चित्लाङ) य् नं साय्मितयेगु बस्ति दुगु खनेदु ।

थुकिया हे झ्वलय् ये“य् जक परापूर्वकालय् हे न्हय्सः साय्मि परिवार (छे“खा) दुगु व न्हय्सः नां आःतकं दनि । अथे हे भो“तय् नं अनच्वंपिं मानन्धरतय्त स्वसः साय्मि परिवार (छे“खा) धायेगु चलन दु । थुकथं थी थी थासय्या मानन्धरतयेगु ल्याः मेमेगु जातिया मि ल्याः अप्वःया वःथें थुपिं नं अवश्य नं अप्वया वःगु दयेफु । सःसिउपिनिगु धापू कथं नेपाः अधिराज्यय् फुकं हे धइथें जिल्लाय् मानन्धरत न्यनाच्वंगु दु तर छगू जिल्लाय् थुलि हे ल्याः दु धकाः धायेछिंक पाय्छिगु तथ्यांक कयातःगु धाःसा मदु । न्हय्न्यागू जिल्ला मध्ये मानन्धरतय्गु ख्वातुक बस्ति दुगु धकाः धइतःगु नीप्यंगू जिल्ला थुकथं दु –

१. ये“ – ये“ शहर २) यल – यल शहर ३) ख्वप – ख्वप सहर ४) नुवाकोट – त्रिशुली ५) धादिड्ड (धुनिबेसी, जीवनपुर, भीमढु“ड्डा) – धादिड्डबेसी ६) झापा – दकम, भद्रपुर ७) मोरड्ड – विराटनगर ८) सुनसरी – धरान ९) धनुषा – जनकपुर १०) महोत्तरी – जलेश्वर ११) रौतहट – गौर १२) बारा – कलैया, पर्सौनी १३) पर्सा – वीरगंज १४) मकवानपुरे – चिलं, हेटौंडा १५) चितवन – नारायणगढ १६) काभ्रे – भो“त, पन्ति १७) कास्की – पोखरा १८) रुपन्देही – बुटवल, भैरहवा १९) पाल्पा – पाल्पा २०) बांके – नेपालगंज २१) सुर्खेत – सुर्खेत २२) रामेछाप – रामेछाप २३) स्याङ्जा – स्याङ्जा २४) सर्लाही

न्हापा राणाकालय् छुं मानन्धरत थःगु कुल छे“ त्वःताः शहरया पिने च्वंवनेत बाध्य जुल । थुकिया कारण कृषि व साधारण वनेज्या त्वःताः मेगु लजगाः मदुगु तर परिवारय् सन्तान अप्वया वःलिसे शहरय् म्वाये थाकुया वःगुलिं मयेक मयेक नं आप्रवासी प्रवृत्ति (ःष्नचबतष्यल त्चभलम) कथं चिचीधंगु बनेज्या यायेत शहर त्वःतेत बाध्य जुल । अब्ले मुख्य शहरं पिने गथेकि बागबजार, डिल्लीबजार, डल्लू, फय्खा, भिमढुंगा, कालिमाटी, बलम्बू, थक्वाः (थानकोट), पानीघाट, कलंकी, पकनाजोल, ल्हुति, फेदी, यल सातदवात, लेले, अथेहे किपू, नाला, धुलिखेल, मच्छेगां, फम्पि, दांछिइ खंपुं उखे चोखा चौकोट धैथासय् नं न्यनावनाः अन नं मानन्धरतयेगु बस्ति तसकं ख्वातु धइगु न्ह्यइपुगु ख“ न्यनेदु ।

अथे हे थी थी जिल्लाय् विशेष यानाः तराईया जिल्लाय् नं मानन्धरतयेगु बस्ति दुगुया मू हुनि व्यापारया ज्याख“य् व राणाकालीन इलय् मानन्धरतय्के (सुब्बा धर्म नारायण, तइविल्दार मानबहादुर व सुब्बा तीर्थ राज मानन्धर) मौजा दुगुलिं नं अन च्वंवंगु धइगु अनुमान यायेफु ।
बसाइ सरे झ्वलय् मानन्धरत स्वनिगलं पिने नेपाःया थी थी थासय् न्यना वनाच्वंगु दु । अथे नं अमिसं थःगु संस्कृति व सामाजिक रीतिथितियात संरक्षण यानाः म्वाकातःगु दु ।
स्वनिगलं पिनेया मानन्धर ः–

स्याङ्जाय् ः
स्वनिगलं बनेज्याया झ्वलय् स्याङ्जा जिल्लाय् च्वंपिं नेवाःतय्गु छगू बजार त्वःताः गां लागाय् मानन्धर नेवाःत हे दु । थःगु जातीय म्हसीका बिइत असक्षम जूपिं थनया मानन्धरतय्गु ल्याःचाःया हैसियतं थनया फुक नेवाःतय् मध्ये ख्वीगू प्रतिशतं मल्याक मानन्धरत हे दु । सदरमुकामं पिने न्यागू खुगू गा.वि.स.य् न्यनाच्वंपिं मानन्धरतयेगु मू वस्ती छगू थाय् किचनास गा.वि.सया साल्डा“डाया क्याक्मी, चित्रे भन्ज्याड्डया गिरेकोट, क्याक्मी गा.वि.स.या क्याक्मी, सा“खर गा.वि.स., गैरा खोला, खानी खोला हे प्रमुख खः । बसाइ सराइया झ्वलय् थुगु लागां नवलपरासी जिल्लाया बसन्तपुर कोलिया आदि गामय् स्वीगूति छे“जःत मंकाः कथं च्वंच्वंगु दु । शैक्षिक लागाय् नं मेमेपिं स्वयाः थनया साल्डा“डा व क्याक्मीया मानन्धरत न्ह्यःने लानँच्वंगु दु ।१

रामेछापय् ः

रामेछापया खनियापानी गा.वि.सया छगू विकट व लिउनेलाःगु गा.वि.स.य् ६० प्रतिशत मानन्धरत च्वंच्वंगु दु । यक्व न्हापा भो“त ख्वपं बसाई सरेजुयाः अन च्वंवःगु धइगु धापू दु । थुगु गा.वि.सया वन्ताय् खाडदेवी खुसि, योता– यन्ताय् सुनपति डा“डा व यिताय् सुनकोसी दु । थन मानन्धरतयेगु वसोवास रुपाकोट, लिड्डेडा“डा, च्यान्द्रा नेवार टोल, मन्दरघोङ लहरेमाने, लोफ्रा, सुर्केय् दुगु खनेदु । थन यक्व मानन्धरत दुसां मेमेगु जाति (ब्रह्मू, क्षेत्री, तामाङ, मगर) तयेगु शोषण व अन्याय अत्याचारय् लानाच्वंगु दु, सोझापिं मानन्धरतय्त शोषक जातितयेगु हली जुइमाःगु मखुसा गामय् च्वने मदइगु, मानन्धरतयसें आपालं दुखस्यूसां शोषकतयेगु शोषणय् लानाच्वंगुलिं यानाः हे थौंकन्हय् अनया मानन्धरतयेगु आर्थिक अवस्था बांमलाःगु अनया ज्याथःजिथि पिनिगु धापू दु ।२
थौंकन्हय् थन २०५१ सालय् पलिस्था जूगु श्री मानन्धर सेवा समाज नांगु संस्था मानन्धरतयेगु सेवा सुधारया ज्या यानाच्वंगु दु । थ्व संस्थां शोषकया विरोध यायेत शिक्षामुलक ज्याझ्वः न्ह्याका वइच्वंगु दु ।

सर्लाहीइ ः

सर्लाहीया सहितपुरय् मानन्धरतय् नीखा, नीन्याखा छे“जः दु । अमिसं थःथःगु मानन्धर थर हिइकाः श्रेष्ठ धकाः नागरिकता व मेमेगु दसिपौ काये धुंकूगु दु, तर कुलदेवता पुज्यायेत धाःसा देपुजां अपिं मानन्धर समाजय् वइ । अनया वडा अध्यक्ष नं मानन्धर खः तर अन वया नां रामहरि श्रेष्ठ धकाः म्हसिउ ।

मकवानपुरय् ः

मकवानपुरया फापरकारी सानो ग“गटे धइगु गामय् न्यय्खा ख्वीखा छे“जः मानन्धरतयेगु वस्ती दु । रामेछाप खनियापानी चारय् बूम्ह चयेन्याद“ दुम्ह ज्याथः छम्ह मानन्धरं तक नं छे“ त्वःताः मकवानपुरय् वनेमाःगु बाध्यता जुल ।

सिन्धुलिइ ः

सिन्धुलीया तिनपाटन धइगु थासय् निजगढय् नं मानन्धरतयेगु वस्ती दु । थन नं नां हिलाः छे“ त्वःताः वना च्वंच्वंगु दु । थुकिया हे झ्वलय् रामेछापया पकरवास गा.वि.स उपाध्यक्ष नं मानन्धर हे खः । तर वय्कलं निर्वाचनय् जनताय् वनेत थःगु थर मानन्धर हिइकाः भक्तबहादुर श्रेष्ठ नां तयाः जनप्रिय जुयादिल । थथे छाय् यानागु धकाः न्यंसा मकवानपुर सर्लाही व सिन्धुलीया मानन्धरतसें साल्मी धकाः गिजे याइगुलिं खः धयादी ।३

भो“तय्

भो“तय् मानन्धरतयेगु ४५० खा छे“ दुसा उमिगु मिल्याः ४००० दु । मानन्धरतयेगु ख्वातुक वस्ती दुगु थी थी त्वाः मध्ये क्वबाहा, इना बहाः, असेफः तीनधारांनिसें बहीलतक नं साय्मितयेगु वस्ती न्यना वनाच्वंगु दु ।

 
 

३. शिल्प प्रविधि व लजगाः

नेपाः देय्या इतिहास कथं मानन्धरत नेपाः देय्या आदिवासी नेवाःत जूगुलि इमिगु मुख्य लजगाः परम्परागत बु“ज्या हे खः धायेबहःजू । ई व परिस्थिति नापनापं जनसंख्या अप्वया वःगु कारणं बु“ सीमित जूगुलिं बु“ज्याया नापनापं अप्वयावःगु परिवारं यानाः मेमेगु लजगाः मज्वंसे मगात । बु“ज्या याइपिं म्हो जुजुं वल । गां गामय् ला आःतक नं परम्परां निसें यानावयाच्वंगु बु“ज्या याना हे च्वंगु दु । गथेकि – फय्खा, पनौति, रामेछाप, स्याङजा आदि । मानन्धरतय्सं ऐतिहासिक कालंनिसें बु“ज्या यानाः बु“ज्यां लिलाइबलय् मेमेगु ज्या नं याइगु खः । २०१० सालय् के.मा.सं.या विधिवत् पलिस्था लिपा मानन्धरतय्गु आर्थिक विकास यायेत कापः थायेगु, तू क्यलाः चिकं पिकायेगुली व्यवस्थित यायेगु, वा सुइगुलिइ व्यवस्था यायेगु, थेंज्याःगु थी थी विषयसं छलफल यायेत त्वाःत्वालं प्रस्ताव वःगु सिइदु । मानन्धरतय्गु शिल्प प्रविधि लजगाःया क्षेत्रय् क्वातुक ग्वाहालि यासें आर्थिक विकास यायेगु तातुनाः २०४९ सालय् के.मा.सं. सहकारी संस्था रजिष्टर यानाः छगू सुपथ मूल्यया पसः चायेकूगु खः । व हे सालय् मानन्धर परिवारयात म्हुक“चा बु“ज्या यायेगु छगू प्रशिक्षण बिउगु खःसा २०५० सालय् गुम्ह मिसा मचातय्त व २०५२ सालय् न्याम्ह मचातय्त सीपमूलक तालिम ब्यूगु दु । लजगाःया व्यवस्था यायेत के.मा.सं.या दातातसें छुं छुं कोष नं स्थापना यानातःगु दु । गथेकि – गणेशदास लजगाः कोष, रामकृष्ण–इन्दिरा मानन्धर कोष आदि ।

१. तू सियाः चिकं दयेकेगु –

तू सियाः चिकं उत्पादन यानाः मिइगु ज्या मानन्धरतय्गु न्हापांगु धलखय् लाःगु ज्याः खः । न्हापा अप्वः यानाः स्वनिगलं पिने तू न्यानाहयाः भाजनय् सियाः गंलय् काकाः बूगु चिकं पिकयाः मीगुलिइ साय्मि (मानन्धर) तय्गु एकाधिकार हे धइथें दुगु खः । हरेक त्वाः त्वालय् साः दु । साः दयेकेगु सीप नं मानन्धरतय्के हे दुगु खःसा देय् न्यंक चिकं थ्यंकेगु ज्या नं साःसालं यानाच्वंगु खनेदु । स्वनिगःया हरेक थासय् साः दुसा पुखुद्यां त्वालय् धाःसा साः दुगु सी मदु । मेमेगु साः दुगु त्वालय् न्हू साः, फल्चा साः, दैसा, लाय्कू साः, चसा“द्व, व“टु साः, थ“हिति साः व त“लाछि साः खः । जंगबहादुरया पालय् नेपाः वःम्ह डा. ओल्ड फिल्डं चिकं पिकाइपिं साय्मित उगु इलय् तःमि जूगु ख“ न्ह्यथनातःगु दु (एच.एम्ब्रोस ओल्ड फिल्ड स्केचेज फ्रम नेपाल, भाग १ दिल्ली ः कस्मोप्रकाशन सन् १९७४ , पृ १८३ व १८६) । आः वयाः छुं छुं साः जक चले जुयाच्वंगु खनेदु । स्वनिगलं पिने थिमि, किपू, ख्वप, (गोलमधि, तेखाच्व, साकोला), पनौतिइ आः तक नं साःत चलेजुयाच्वंगु दनिसा छुं छुं न्हू न्हूगु बस्तिइ नं न्हूकथं साः चले यानावयाच्वंगु दु । गथे कि कुलेश्वर, कालिमाटी आदि । छुं छुं त्वालय् न्हूगु आधुनिक मेशिन नं छ्यलाः साः चले यानाच्वंगु दु । थौंकन्हय् चिकं उत्पादन व थुकिया व्यापारय् तसकं धें्रधेंबल्लाः जुयावल । परम्परागत चिकं काकेगु, साः छ्यलेगु स्वयाः न्हूगु प्रविधि भ्हउभििभच मेशिन छ्यलाः चिकं पिकायेगुलिं हे खर्च म्हो जुइगु ज्या नं अःपुइगु जूगुलिं मेमेगु जातितसें नं थ्व ज्याय् ल्हाः तयावयाच्वंगु दु सा तू चिकंया नापनापं मेमेगु चिकं प्याक यानाः ीबचनभ क्अबभि य् उत्पादन यानाहःगुलिं मानन्धरतय्गु साःत बन्द जुजु वंगु खः । स्वनिगलय् च्वंपि मनूतय्सं आःतक नं साय्मितय्गु बूगु तू चिकं देशी चिकं स्वयां नं अप्वः ययेका च्वंगु दनि ।
मानन्धरतय्गु मू ज्या तू सिया चिकं दयेका मिगु मू ज्या जूसां व बाहेक मेमेगु ज्या नं याना वयाच्वंगु खनेदु गथेकी वा सुयाः जाकि दयेकाः मिइगु, तराइ नं सूर्ति न्यानाहया मिइगु व बजां दयेकाः मिइगु, कापः थायेगु, वैदेशिक ब्यापार, सौदा (आवश्यक सामान) बिइगु, वनेज्या यायेगु, राजदरवार सेवा, आदि ।
२०२० सालं लिपावया विभिन्न उद्योग धन्दा नं सुरुजुल । थःके च्वंगु जा“गर, सीप, पु“जी, बुद्धि नापनापं परिस्थिति व थाय् अनुसारं मानन्धरपिंसं नं उद्योग व्यवसायलय् ल्हाःतयाहल । उद्योग व्यवसायलय् नांजाःपिं मानन्धर व्यक्तित थुकथं दु ः १. माननीय लक्ष्मीदास मानन्धर, २. रामकृष्ण मानन्धर ।
अथेहे २००७ साल लिपा शिक्षाया विकास नापनापं मानन्धरत शिक्ष्ँित जूलिसें विभिन्न क्षेत्रय् सेवा यायेगु सुरु यानाहल । गथेकि, प्रशासकीय क्ष्ँेत्र, विज्ञान प्रविधि, सुरक्षा, न्याय् सेवा, स्वास्थ्य, बैंकिड्ड क्षेत्र, संगीत÷कला, आदि ।

शिक्षा

शिक्षाया लागाय् आःवयाः मानन्धरतय्गु स्थिति तसकं बांला । के.मा.सं.या ने.सं. १११६–११२० (२०५२–५६) तक काःगु शैक्षिक तथ्यांक कथं साक्षर प्रतिशत ७८.२९ दुसा निरक्षर प्रतिशत २१.७१ दु । उकी मध्ये झिगू तगिं तक ब्वंपिं ५१.३१ प्रतिशत, एस.एल.सी. याःपिं ८.७७ प्रतिशत, पी.सि.एल. याःपिं ९.७१ प्रतिशत, स्नातक ५.८१ प्रतिशत, स्नातकोत्तर १.९४ प्रतिशत वा ३१० म्ह, विद्यावारिधि याःपिं ०.११ वा १८ म्ह, मेडिकल डाक्टर २३ म्ह वा ०.१४ प्रतिशत, इन्जिनियर ६५ म्ह वा ०.४० प्रतिशत, ओभरसियर १० म्ह वा ०.०६ प्रतिशत, कानून ७ म्ह, पाइलट २ म्ह प्राविधिक ३१ म्ह दु । थ्व तथ्यांक न्याद“ बिकाः मुंकूगु खः ।Mr. Padma Ratna Tuladhar

shakya craft business card kb

समाज

१.जोशी     ११.आचाजु     २१.मल्ल      ३१.दुगु       ४१.फसि    ५१.लाभाछा  ६१.किसिमाक      ७१.जाकिसो     १.कसाः           १.महर्जन    १.बज्राचार्य         ११.नकर्मी   २१.मधिकर्मी   ३१.धौबन्जा
२.पःमा      १२.भंडेल      २२. कल्हे    ३२.वैद्य      ४२.डोंफैं     ५२.अमात्य   ६२.कराङकुरुङ  ७२.माथेमा       २.ताम्राकार      २.डंगोल     २.राजकर्णिकार  १२.हाडा     २२.मुनिकार   ३२.भुजु
३.भनि       १३.कचिङ    २३.भौ        ३३.भुजिं    ४३.महाभू     ५३.टट्टु      ६३.खाखिपुच       ७३.कायस्थ      ३.तुलाधर         ३.सुवाल     ३.बासुकला        १३.शाक्य   २३राजवंशी    ३३.धाख्वा
४.खोसीं     १४.डौंचंख    २४. चाकु    ३४.मिखुं    ४४.वकूला    ५४.शैजु      ६४.नेपाखाचा       ७४.बजिमय      ४.बनिया         ४.सिं,५.मू   ४.मुनंनकर्मी       १४.नापित   २४.ख्वाउजु   ३४.न्याछ्यो
५.वन        १५.विस्यत    २५.ग्वंगः     ३५.मास्के   ४५.नेवाः      ५५.ख्ये       ६५.सिङख्वा        ७५.पांयवजी     ५.शिलाकार    ६.प्रजापति  ५.रञ्जिकार         १५.कपाली  २५.मानन्धर   ३५.गोर्खाली
६.मुल्मी     १६.प्रधान      २६. साहि   ३६.वांला    ४६.चिपालु   ५६.लाखे     ६६.ध्वाकसिपो       ७६.केमिख्य     ६.स्थापित       ७.अवाःल   ६.राजोपाध्याय    १६.तमोट    २६.चित्रकार   ३६.लाकौल
७.छुच्चुं      १७.कसाछें    २७.कसु     ३७.तुकं     ४७.सिवलों  ५७.नेकु      ६७.प्रधानाङ्ग          ७७.धौभडेल     ७.सिख्राकार   ८.ग्वाला     ७.ब्यञ्जनकार      १७.शाही     २७.कारंंजित  ३७.लाखे
८.ख्याउं     १८.सुल्प्या     २८.मुस्या    ३८.दुवा     ४८.काउले  ५८.सिंह      ६८.राजभण्डारी      ७८.सिङक्यो     ८.सिन्दुराकार ९.काबुजा   ८.नगरकोटी       १८.देउला    २८.बलामी     ३८.चक्रधर
९.जासि      १९.न्याछ्यों    २९.पाउंछा ३९.वोके     ४९.छेन     ५९.साखः     ६९.कर्माचार्य          ७९.लायलव      ९.सेलालिक    १०.लावत   ९.ताण्डुकार       १९.बनिया    २९.उलक      ३९.साहूखल
१०.श्रेष्ठ       २०.मलेकू      ३०.काकः  ४०.वासिं     ५०.मल्टा   ६०.ढुसि       ७०.राजवंशी           ११.पहि(पहरी)  १०.गुरुवाचार्य  २०.माली    ३०.बिजूक्छे